तमाशा झाला अनाथ

काळू कवलापूरकर म्हणजे मराठी मातीतील तमाशामधील एक चमत्कार पर्व. काळू म्हणजे तमाशा आणि तमाशा म्हणजेच काळू, असे समीकरण तयार झाले.

नाळ समजून उकिरड्यामध्ये पुरण्यासाठी नेण्यात आलेला एक मांसाचा गोळा मूल असल्याचे त्याच्या चुलतीला समजते. घरी आल्यानंतर हा मांसाचा गोळा म्हणजे जुळ्यातलाच छोटा घटक म्हणजेच छोटे मूल असल्याचे लक्षात येते. या मुलाला नाव मिळते "अंकुश.' हा पोरगा एक दिवस मराठी संस्कृतीचा अविभाज्य घटक असलेल्या तमाशाचा सम्राट होईल, सारा देश खळखळून हसवेल आणि कर्तृत्वाच्या जोरावर अत्युच्च शिखरावर जाऊन बसेल, असे भाकीत जर कोणी 80 वर्षांपूर्वी केले असते तर त्यावर कोणी विश्‍वास ठेवला नसता. पण, घडले असेच. आजोबा, वडील यांची तमाशा परंपरा लाभलेला हा छोटा पोरगा मोठ्या बाळूसह म्हणजे लवसह मोठा झाला. काळू-बाळू असे टोपणनाव या दोघांनी धारण केले. वयाच्या 14 व्या वर्षी तमाशा फडात दाखल होऊन सारे आयुष्य तमाशालाच अर्पण केले. लोककला जगवण्यासाठी शेवटच्या श्‍वासापर्यंत आटापिटा केला. तमाशाला रिमिक्‍सपासून आणि त्याचा सिनेमा होण्यापासून वाचवले. या साऱ्या मोठ्या पर्वाचा एक सक्रिय साक्षीदार, एक महानायक म्हणजे काळू होय. त्यांना वगळून ना तमाशाचा इतिहास लिहिता येईल ना चिकित्सा करता येईल! आजोबा सातू खाडे, वडील संभा यांनी आपल्या घरात तमाशाची परंपरा चालू केली 1867 मध्ये. ती काळूपर्यंत पोहोचली तेव्हा काळ बिकट झाला होता. तमाशा टिकवून ठेवणे काही तोंडाचे काम नव्हते. कवलापूर (जि. सांगली) या छोट्याशा खेड्यात आणि तेही मागासवर्गीयांसाठी असलेल्या शाळेत कशीबशी अक्षरओळख करून घेतलेल्या काळू-बाळूंनी तमाशाची परंपरा आपल्या खांद्यावर घेतली. पाच दशके गल्लीपासून दिल्लीपर्यंत गाजवली. केवळ शब्दांच्या, अभिनयाच्या जोरावर वगाला महत्त्व प्राप्त करून दिले. लावणी म्हणजे केवळ दिलखेचक अदाकारी नव्हे, तर लोककला टिकवण्यासाठीची ती एक प्रार्थना असते, या भावनेने या जुळ्यांनी तिच्याकडे पाहिले. तिचा बाजार होण्यापासून, ती केवळ उत्तेजित द्रव होण्यापासून, ती अश्‍लीलतेचे प्रतीक होण्यापासून वाचवले. तमाशा रंजक तर आहेच; पण त्याचबरोबर तो बहुजनांनी जगवलेली, जन्माला घातलेली एक सुंदर कलाही आहे, हे या काळू-बाळूंनी समजून घेतले. तमाशा आणि लावणी म्हणजे केवळ ढोलकीच्या तालावर थिरकणे नव्हे, केवळ धुंदफूंद होणे नव्हे किंवा दौलतजादा नव्हे, तर ती एक कला आहे, या भावनेने हे दोघे तमाशाकडे बघत आले. तमाशाच्या अस्तित्वासाठी स्वतःला गाडून घेणारी जी काही मोजकी मंडळी असतील, त्यात एक काळू असतील.

जुळ्या भावंडांचा तमाशा म्हणजे प्रेक्षकांच्या दृष्टीने मोठे अप्रूप होते. हे जुळेपण त्यांनी भावनेच्या पातळीवर जपले, संवेदनांच्या पातळीवर जपले. एवढेच नव्हे, तर वगांमध्ये एकाच वेळेला आणि एकसारखा संवाद या जुळ्यांच्या ओठावर येई. त्यात स्वल्पविरामाचाही फरक असायचा नाही. वगामध्ये, तमाशामध्ये लोकांनी पाहिलेला हा एक चमत्कार होता. यामागचे रहस्य काय, हे शेवटपर्यंत कोणाला कळले नाही. तमाशाने आपल्या विकासक्रमात लोकरंजनाबरोबरच लोकशिक्षणाची भूमिकाही मोठ्या प्रमाणात केली आहे. स्वातंत्र्याची, संयुक्त महाराष्ट्राची, विषमतेविरुद्धची, निरक्षरतेविरुद्धची, भ्रष्टाचाराविरुद्धची, स्त्री-पुरुष समतेची चळवळ लोकांपर्यंत नेण्यामध्ये सामाजिक चळवळीचा, विचारवंतांचा जसा सहभाग आहे, तसाच तो तमाशाचा, लावण्यांचा, वगांचाही आहे. "सत्ता द्यावी सुनेच्या हाती,' "जहरी प्याला,' "रक्तात न्हाली दिवाळी' आदी वगांची नावे जरी पाहिली तरी ही गोष्ट लक्षात येईल. सर्व रसात अवघड रस असतो तो विनोदाचा. केवळ शब्दांच्या आणि त्यातील विनोदाच्या जोरावर समोरचा प्रचंड जनसमूह झुलवत ठेवणे सोपे नाही. पन्नास वर्षे तमाशासम्राट, विनोदसम्राट, हास्यसम्राट ही बिरुदावली घेऊन जगणे महाकठीण; पण बाळूच्या मदतीने काळूंनी ते करून दाखवले. महाराष्ट्रानेही त्यांच्यावर प्रचंड प्रेम केले. इतके प्रेम की वगाला उशीर झाला म्हणून किंवा आपल्या आवडत्या तमासगिराचे नीट ऐकायला आले नाही म्हणून अख्खी कनातच विस्कटून टाकण्याचे प्रसंगही काळूंनी पाहिले. आपल्या कलेला त्यांनी सामाजिक जाणिवेचा भरभक्कम पाया दिला होता. याच जाणिवेतून त्यांनी आपल्या कमाईतील वाटा सार्वजनिक शिक्षणावर खर्च केला होता. आपले छोटेसे गाव देशात अजरामर करून ठेवले. "मी शिवा-संभाच्या, काळू-बाळूच्या कवलापूरचा आहे,' असे मोठे विद्वान बॅ. पी. जी. पाटील दंड थोपटून मोठ्या आनंदाने सांगायचे.
       काळू म्हणजे तमाशाचे मोठे कलावैभव आणि काळू म्हणजे हवालदाराची भूमिका साकारत विनोद रसांनी चिंब झालेला एक इतिहासच म्हणावा लागेल.
या पुस्तकातील एक पान गळाले, हे खरे आहे; पण ते मराठी रसिकांच्या काळजाला गच्च चिकटले आहेत. सिनेमाचे रूप घेतलेल्या आजच्या तमाशाला अनेक नाथ आहेत; पण अस्सल तमाशा मात्र काळूंच्या निधनाने अनाथ झाला आहे.